Ośrodki badania opinii w Polsce

W Polsce działa kilka ośrodków zajmujących się badaniem opinii społecznej. 

Jednym z najstarszych jest Centrum Badania Opinii Społecznej założone w 1982 roku. Centrum przeprowadza badania ilościowe i jakościowe obejmujące różne kwestie istotne dla polskiego społeczeństwa. Zajmuje się także badaniami komercyjnymi dla firm prywatnych.

Kolejną agencją badawczą jest TNS Polska powstała w wyniku połączenia TNS Pentor i TNS OBOP. Prowadzi badania w dziedzinie marketingu i doradztwa, które dotyczą między innymi pozyskiwania nowych klientów i rynków czy wprowadzania na istniejące już rynki nowych produktów i usług.

Podobne badania dotyczące opinii społecznej i rynku przeprowadza również Instytut Badań Rynkowych i Społecznych Homo Homini, prowadząc badania ilościowe i jakościowe z zastosowaniem takich metod jak wywiad osobisty, sondaż, ankieta audytoryjna, testy, wywiady telefoniczne, kwestionariusze internetowe, wywiady swobodne, testy konsumenckie, eksperymenty itd.

W Polsce działają też międzynarodowe firmy badawcze (takie jak GFK), a także specjalizujące się w badaniu Internetu (Gemius). Ostatnia z tych firm oferuje wszechstronne badania dotyczące zachowań internautów podczas ich działalności w sieci - takie jak badania oglądalności witryn i aplikacji internetowych, badanie efektywności kampanii reklamowych, badanie określające szczegółowy profil użytkowników danej witryny a także pozostałe badania ankietowe i rynkowe realizowane za pomocą Internetu.

Szczypta statystyki: Sukces, a co to jest właściwie?

Chociaż często mamy poczucie, że doskonale wiemy, czym jest dla nas sukces, to jest to tylko pozornie prosta sprawa. To, co ustawiamy najwyżej w hierarchii naszych priorytetów zależy od wielu czynników, na przykład takich jak osobowość, doświadczenia czy nasza aktualna sytuacja. W pojedynczych, codziennych sprawach łatwiej określać nam czy coś zakończyło się dla nas sukcesem czy ponieśliśmy porażkę. Jednak z perspektywy całego życia nie zawsze łatwo i szybko umiemy wybrać na co postawić. A jak na pytanie „Czym jest sukces życiowy?” odpowiadają ankietowani?

Najwięcej respondentów skupia się na rodzinie. Wielu z nich stawia dodatkowo na pracę i bezpieczeństwo materialne. 10% ankietowanych odpowiedziało, że najważniejsze jest dla nich zdrowie. Podobna ilość osób nie potrafiła skonkretyzować, czym tak naprawdę jest dla nich życiowy sukces (Sukces życiowy i jego determinanty, cbos.pl):

1. Dobra rodzina (29%)

2. Praca + warunki materialne + rodzina (18%)

3. Dobre zdrowie (10%)

4. Trudno powiedzieć (9%)

5. Radość + szczęście + spełnienie marzeń (8%)

6. Dobre warunki materialne (7%)

7. Dobra praca (7%)

8. Zdrowie + praca + rodzina (6%)

9. Osiągnięcie celów (5%)

10. Dobra praca + warunki materialne (4%)

11. Całe udane życie (3%)

12. Bogate życie wewnętrzne + samorealizacja (2%)

13. Dobre wykształcenie (2%)

14. Inne (2%)

15. Wysoki status + awans społeczny (1%)

16. Godność + niezależność (1%)

17. Bycie dobrym, pomocnym, uczciwym, użytecznym (1%)

Jak widać, respondenci powyższych badań kojarzą sukces z bardzo ogólnymi terminami. Jeśli potrzebujesz konkretniejszych danych, stwórz ankiety w naszym serwisie Esplorado.pl. Możesz zapytać o zdanie swoich podwładnych albo podopiecznych. Uzyskane wyniki na pewno przydadzą Ci się w ustalaniu planu pracy czy zajęć. Może zainspirują Cię do większych zmian lub pozwolą na kosmetyczne, ale istotne modyfikacje?

Nasza aplikacja przyda się na pewno w pracy trenera. Dowiedz się, co mają na myśli Twoi klienci, marzący o „udanym życiu”. Możesz zaproponować im skonstruowaną przez siebie ankietę, która pozwoli Ci stworzyć plan działania dla każdego z nich. Na Esplorado.pl znajdziesz wszystko w jednym miejscu – od intuicyjnego systemu tworzenia ankiet po estetyczną prezentację uzyskanych wyników. 

Kwestionariusze wypełniane przez ankieterów - kiedy się na nie decydować?

Alternatywną metodą zbierania danych w badaniach sondażowych jest wywiad. Zamiast rozsyłać kwestionariusze, badacze wysyłają ankieterów, którzy zadają pytania ustnie, a następnie zapisują odpowiedzi respondentów. Wywiady mogą mieć formę osobistego spotkania, jak i pytań zadawanych w formie rozmowy telefonicznej.

Ważną zaletą tego typu badań jest wyższy odsetek odpowiedzi w porównaniu z kwestionariuszami rozsyłanymi drogą pocztową. Właściwe zaplanowane i przeprowadzone badanie powinno uzyskać efektywność na poziomie co najmniej 80-85% założonej pierwotnie prób. Osobiste przeprowadzenie badań pozwala także na odnotowanie przez ankietera różnych parametrów, które mogą mieć znaczenie dla badania, a o które zapytać w kwestionariuszu nie zawsze wypada - na przykład o rasę, charakter mieszkania, stopień znajomości języka, w jakim odbywa się badanie itd.

Ankieter przeprowadzający badanie musi też spełnić kilka warunków. Po pierwsze, musi on dogłębnie znać kwestionariusz, a także, w razie wątpliwości osoby ankietowanej, umieć określić sposób interpretacji pytania. Należy również trzymać się dokładnego brzmienia pytań, nawet nieznaczne jego przeformułowanie może doprowadzić do wypaczenia odpowiedzi. W przypadku pytań otwartych odpowiedzi muszą być zapisywane dokładnie w taki sposób, w jaki zostały udzielone przez respondentów. 

Ankieter nie może ich streszczać, parafrazować ani poprawiać ewentualnych błędów językowych popełnionych przez rozmówcę. W przypadkach, gdy nasi respondenci udzielają odpowiedzi nieadekwatnych lub niekompletnych przydatne może być dopytywanie – a więc prośba ankietera o dokładniejsze wyjaśnienie. Szczególne znaczenie ma to w pytaniach otwartych, kiedy udzielona odpowiedź jest zbyt krótka - na przykład na pytanie o warunki podróżowania komunikacją miejską uzyskalibyśmy jedynie odpowiedź „fatalne”.

Kwestionariusze do samodzielnego wypełniania - czy to dobry wybór?

Do tej pory omówiliśmy, w jaki sposób zadawać pytania i dobierać respondentów do naszych badań. Tym razem zajmiemy się kwestionariuszami do samodzielnego wypełniania.

Najczęstszą formą badań za pomocą tego typu kwestionariusza jest ankieta pocztowa. Niekiedy formularze rozdawane są również respondentom zgromadzonym w tym samym miejscu i czasie - na przykład uczniów czy studentów zebranych w sali lub pasażerów w pociągu.

Ankiety rozsyłane po domach mogą być odbierane osobiście przez ankieterów, może również zajść sytuacja odwrotna – po rozdaniu przez ankietera osoby badane zostaną poproszone o wypełnienie kwestionariuszy i ich odesłanie. Badania, w których ankieter bierze udział w rozdaniu i / lub odbiorze kwestionariuszy charakteryzują się większą zwrotnością. Jeżeli jednak decydujemy się na rozesłanie kwestionariuszy pocztą, musimy dołączyć do nich także list wyjaśniający i kopertę zwrotną ze znaczkiem.

Oczekując na zwrot kwestionariuszy badacz może rozpocząć odnotowywanie zmiennego poziomu zwrotów wśród respondentów.  Im dłużej potencjalny respondent zwleka z odpowiedzią, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że w ogóle odpowie. Pewnym rozwiązaniem jest wysyłanie listów przypominających, najlepiej wraz z nowym kwestionariuszem, na wypadek zagubienia wcześniej przesłanego. Najlepszy czas na wysłanie przypomnienia to około dwa-trzy tygodnie od wysłania poprzedniego kwestionariusza.

Należy mieć na uwadze, że stuprocentowy poziom zwrotów praktycznie nie istnieje. Jednak im jest on większy, tym prawdopodobieństwo znaczących obciążeń w próbie jest mniejsze (i na odwrót). Za wystarczającą jest uważana zwrotność na poziomie 50%.

Czym jest analiza wtórna?

Jednym ze sposobów prowadzenia obserwacji są badania sondażowe, które obejmują następujące etapy: 1) budowę kwestionariusza, 2) dobór próby, 3) zbieranie danych poprzez wywiady lub kwestionariusze przeznaczone do samodzielnego wypełniania. Przeprowadzenie badań od momentu sporządzenia kwestionariusza do ukończenia analizy pozyskanych danych może zająć kilka miesięcy a nawet rok. Można jednak przyspieszyć nasze badania, sięgając po tak zwaną analizę wtórną.

Analiza wtórna to taka forma badań, w której dane zebrane i przetworzone przez jednego badacza są archiwizowane, by mogły być ponownie przeanalizowane przez innego, w zupełnie odmiennym celu. Dlatego też tworzone są specjalne bazy danych (na przykład na stronach internetowych ośrodków przeprowadzających takie badania) zawierające zgromadzone dane, by można je później wykorzystywać do kolejnych analiz. Dostęp do niektórych baz danych (na przykład prowadzonych przez ośrodki amerykańskie) może się wiązać z płatną subskrypcją.

Zaletą wtórnej analizy jest z pewnością niższy koszt (nawet z uwzględnieniem ewentualnego płatnego dostępu do danych), a także szybkość ich przeprowadzenia. Minusem może być z kolei niepełne dopasowanie celów badawczych naszych poprzedników do naszych celów. Badacz musi więc rozstrzygnąć, na ile wcześniej zadane pytanie będzie stanowić pomiar zmiennej, którą sam chce analizować.

Szczypta statystyki: O motyla noga!

Bez względu na to czy przyznajecie się do przeklinania czy za wszelką cenę próbujecie wulgaryzmów unikać, to okazuje się, że w przestrzeni publicznej często styka się z nimi prawie 2/3 z nas. Dlaczego właściwie to robimy?

Według Marii Rotkiel, psychologa, funkcją niecenzuralnych słów jest rozładowanie napięcia. Czasami przeklinamy, by podkreślić coś ważnego. Jednak kiedy używamy wulgaryzmów zbyt często, także do wyrażania pozytywnych emocji, wypacza się ich pierwotna funkcja (Polskie przekleństwa: słowo na "k” ma aż 47 funkcji!, polskieradio.pl)

A dlaczego przekleństw używają Twoi znajomi lub współpracownicy? Zapytaj ich sam! Z ankietami Esplorado.pl będzie to szybki, łatwy i, co chyba w tym przypadku ważne, anonimowy sposób zbadania opinii.

CBOS w sondażu Wulgaryzmy w życiu codziennym donosi, że aż 79% z nas przeklina. Większość z nich (65%) deklaruje, że przeklina wyłącznie pod wpływem emocji. Pozostali odpowiadają, że niecenzuralne słowa służą im jako silniejszy środek wyrazu. Wulgaryzmów używamy w szkole, w pracy, jak i w relacjach prywatnych, chociaż w przypadku tych ostatnich – rzadziej (24% badanych przeklina w domu „czasami”). Co ciekawe, ilość używanych wulgaryzmów na przestrzeni ostatnich lat wzrosła. Zmniejszyła się grupa ludzi w ogóle nieprzeklinających, a wśród osób w przedziale wiekowym 25-34 więcej osób przeklina z innych powodów niż rozładowanie napięcia czy poradzenie sobie ze stresem. Wzrosło też ogólnie przyzwolenie na ten rodzaj wypowiedzi.

A kim jest osoba, która przeklina najczęściej? To młody mężczyzna, wykwalifikowany robotnik lub usługodawca. Nie jest to osoba zaangażowana religijnie. Bliżej jej również do poglądów lewicowych i centrowych. Wulgaryzmów używa najczęściej w sytuacjach towarzyskich.

Zastanawiasz się jakie wulgarne słowa są teraz na czasie, a jakie wyszły już z mody? A może są to określenia, które pozostają w obiegu niezmiennie od lat? Zajrzyj na Esplorado.pl i stwórz ankietę. Wyniki mogą Cię zaskoczyć!

Mocne i słabe strony badań sondażowych

Aby określić, czy sondaż będzie właściwą metodą badawczą dla naszych celów, musimy zestawić mocne i słabe strony tego typu badania. Sondaże są szczególnie przydatne przy opisywaniu cech większej populacji. Staranny dobór próby i konstrukcji kwestionariusza pozwala na formułowanie twierdzeń dotyczących mieszkańców danego miasta czy też osób wykonujących konkretny zawód.

Wśród niewątpliwych zalet sondaży, zwłaszcza tych przeprowadzanych przy użyciu kwestionariuszy do samodzielnego wypełnienia, jest możliwość stosowania dużych prób (liczących nawet kilka tysięcy). 

Sondaże są narzędziem elastycznym, pozwalają chociażby na sporządzenie definicji operacyjnej badanego przez nas zjawiska dopiero na podstawie uzyskanych od respondentów danych (to znaczy nie ustalamy „z góry” czym dla Polaków jest demokracja, ale usiłujemy wyjaśnić ten termin na podstawie danych z przeprowadzonych badań). 

Mocną stroną badań sondażowych jest również ich standaryzacja, pozwalająca na łatwiejsze opracowanie i porównywanie wyników. Konsekwencją standaryzacji i starannego formułowania pytań będzie też rzetelność przeprowadzonej obserwacji.

Do słabych stron badań sondażowych z pewnością należy częste oderwanie od kontekstu życia społecznego. Rzadko zdarza się, aby badacze sondażowi mieli wyczucie całościowej sytuacji życiowej, w której funkcjonują respondenci (w odróżnieniu od, na przykład, obserwacji uczestniczącej). 

Należy również mieć na uwadze, że przedmiot badań może nie nadawać się do pomiaru za pomocą kwestionariusza. Sam fakt badania może również mieć wpływ na udzielenie przez respondenta odpowiedzi. Przed badaniem może on nie zaprzątać sobie głowy myślą, czy minister powinien zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej, natomiast może sobie wyrobić opinię na ten temat w wyniku przeprowadzonego badania.

Szczypta statystyki: Jak Ty wyglądasz!

Według słownika języka polskiego wygląd to „zespół cech składających się na zewnętrzność czyjąś lub czegoś”. W tym rozumieniu za naszą atrakcyjność odpowiada bardzo wiele czynników. Trudno wymienić je wszystkie, ale na pewno nie możemy zapomnieć o sylwetce, ubiorze, makijażu czy fryzurze. I wcale nie chodzi o samą estetykę. Nasz wygląd to komunikat dla świata. To jak się nosimy, kolor włosów czy zamiłowanie do biżuterii – wiele o nas mówią, często ukazując cechy naszej osobowości (Nasz strój mówi wszystko, Adam Karpiński, wiadomosci24.pl).

Badając tak szeroki temat, warto wybrać sobie jego pewien aspekt i skupić się na konkretnym temacie. Jeśli zajrzycie na Esplorado.pl, nie będziecie mieli problemu ze stworzeniem ankiety i obliczeniem wyników (obliczają się prawie same!). A teraz pora na kilka słów o tym, co już zostało zbadane.

Mamy same dobre wiadomości. Na przestrzeni kilku lat zwiększył się odsetek ankietowanych deklarujących akceptację dla swojego wyglądu (76% Polaków). Co ciekawe, lepiej pod względem wyglądu oceniają siebie osoby o wyższym statusie materialnym. Jednak są i tacy, których własnych wygląd nie zadowala (22%).

Aż 90% Polaków przywiązuje wagę do swojego wyglądu. Nie wierzycie? Sprawdźcie to jeszcze raz za pomocą Esplorado.pl, chociażby wśród swoich bliskich i znajomych. Wyniki są tak wysokie prawdopodobnie dlatego, że nasz wygląd traktujemy jako narzędzie – 72 % z nas uważa, że dbanie o siebie ma znaczenie dla sukcesów osobistych i zawodowych. Nawet większe niż wysportowane ciało (Polak zadbany – troska o sylwetkę i własne ciało, cbos.pl).

Na tym tle interesujący wydaje się fakt, że około 1/3 respondentów deklarujących akceptację swojej aparycji chciałaby coś w niej zmienić. W grupie osób, które zadeklarowały chęć przeprowadzenia zmian w swoim wyglądzie, ponad połowa (57%) chciałaby zrzucić kilka kilogramów. O czym jeszcze marzymy? Chcielibyśmy mieć lepszą figurę, proporcje, lepszą kondycję włosów, skóry twarzy i zębów. Chętnie zmodyfikowalibyśmy sobie różne części ciała (np. biust, pośladki, brzuch). Jedynie 6 % respondentów marzy o zwiększeniu masy ciała (Jak Cię widzą, tak Cię piszą – Polacy o znaczeniu wyglądu w życiu, cbos.pl).

A jakich zmian pragną Twoi obecni lub potencjalni klienci? Łatwo to sprawdzisz z naszymi ankietami na Esplorado.pl.

Kilka uwag o respondentach

Kiedy prosimy respondentów o udzielenie informacji, musimy ciągle zadawać sobie pytanie, czy mogą oni uczynić to wiarygodnie. 

Gdybyśmy zapytali ich o to, ile wzrostu mieli w wieku trzech lat, jest rzeczą wątpliwą, by większość respondentów była w stanie odpowiedzieć na to pytanie w zadowalający nas sposób. Podobnie, gdybyśmy zapytali respondentów o to, jakimi właściwościami technicznymi powinny charakteryzować się tramwaje, które planuje zakupić miasto. W tym przypadku większości z respondentów zabrakłoby najpewniej odpowiedniej wiedzy technicznej, pozwalającej na satysfakcjonującą odpowiedź.

Problemy mogą pojawić się również w przypadku, kiedy respondenci niechętnie dzielić się będą swoimi opiniami. Takie sytuacje obserwuje się zwłaszcza w państwach totalitarnych. Jednak nie jest to regułą. Niechętnie mogą odpowiadać także osoby obawiające się, że ich poglądy należą do mniejszości, mogą zostać niezrozumiane lub wyśmiane. Rozwiązaniem w tej sytuacji może być zapewnienie pełnej anonimowości respondentowi. 

Krótko o proporcjonalnym doborze próby

Dobór proporcjonalny stosowany jest we wielu badaniach sondażowych prowadzonych na dużą skalę. Ma on znaczenie w przypadku, gdy losowane grupy (na przykład poszczególne dzielnice w mieście albo studenci różnych wydziałów) znacznie różnią się wielkością.

W odróżnieniu od prostego lub systematycznego losowania grup a następnie losowania elementów w ramach nich, w przypadku doboru proporcjonalnego każda grupa ma szansę znalezienia się w próbie proporcjonalnie do swojej wielkości. Tak więc dzielnica zamieszkała przez 20000 mieszkańców ma dwa razy większą szanse niż taka, w której mieszka 10000 osób. Tak samo wydziały, na których studiuje więcej studentów będą miały odpowiedni większą szansę na znalezienie się w próbie niż te, gdzie jest ich stosunkowo niewielu.

Należy pamiętać, że mówimy tu o proporcjonalnym prawdopodobieństwie wyboru danej grupy do próby, bowiem całkowite prawdopodobieństwo znalezienia się w próbie konkretnego mieszkańca czy studenta będzie takie samo w przypadku dużych i małych dzielnic, jak i licznych, bądź mniej licznych wydziałów.

Szczypta statystyki: Nie bawi mnie to

Chociaż często narzekamy, że ktoś nie śmieje się z naszych dowcipów, to okazuje się, że poczucie humoru posiada większość ludzi na świecie. Wielu badaczy łączy poczucie humoru z inteligencją i otwartością. Ludzie, którzy potrafią śmiać się z siebie i ze świata są bardziej otwarci, kreatywni, cieszą się lepszym zdrowiem – są bardziej dotlenieni (lepiej działa ich układ krążenia), odporniejsi na choroby i szkodliwe działanie hormonów stresu. 

Zastanawiasz się, co śmieszy Twoich podwładnych albo potencjalnych klientów? Przygotuj własną ankietę razem z Esplorado.pl. Wyniki mogą pomóc Ci w dotarciu do nabywców Twoich towarów lub usług, wspomogą zarządzanie pracownikami. A może znajdziesz inne pomysły na ich zastosowanie (Humor rozebrany na czynniki, Monika Janusz-Lorkowska, rp.pl)?

A jak wypadają Polacy na tle innych państw? Ciekawe badania na temat poczucia humoru, a konkretnie jego braku, przeprowadził portal badoo.com. Po przebadaniu 30 tysięcy osób w 15 krajach, badacze usytuowali Polaków na siódmym miejscu, zaraz po Francuzach. Pierwsze miejsce zajęli Niemcy, którzy kojarzeni są zdecydowanie częściej z racjonalnością i nastawieniem na efektywność (Kto zasłużył na tytuł "narodu z najmniejszym poczuciem humoru"?, polskieradio.pl).

Poczucie humoru bywa traktowane nawet jako cecha charakteru czy też zasób osobisty. Wydaje się, że również w rekrutacji badania ankietowe mogą znaleźć swoje zastosowanie. Na Esplorado.pl łatwo i szybko ułożysz zestaw pytań, który pozwoli Ci oddzielić spiętych dogmatyków od ludzi, którzy pozwalają sobie na odrobinę luzu, nawet w obliczu różnych przeciwności. Warto skorzystać z doświadczeń amerykańskich managerów, którzy prawie jednogłośnie (97%) zgadzają się, co do faktu, że humor jest niezastąpiony w relacjach biznesowych. Co więcej, aż 60% z nich uważa, że poczucie humoru przekłada się na osiągnięcia i efektywność ich pracowników.

Dlaczego nie żartujemy i nie śmiejemy się tak często? Aż 71 % ankietowanych przyznało, że na uśmiechanie się i śmiech nie ma... czasu. Tylko 13 % Polaków uważa, że w ich pracy jest wesoło, a 60% z nich nie widuje często żartujących lub uśmiechających się współpracowników. Nie tylko nie mamy czasu na śmiech, ale również obawiamy się reakcji naszego szefa (22 %), a 4 % z nas zwyczajnie nie ma na niego ochoty (Polacy w pracy nie żartują, workeexpress.pl).

Raz, dwa, trzy, odpowiesz ty, czyli czym są populacje i operaty losowania

Tym razem zajmiemy się sytuacją, kiedy to nie uda nam się osiągnąć idealnych warunków w terenie i będziemy musieli iść na kompromis z wyidealizowanymi założeniami teoretycznymi, jakie przyjęliśmy do naszych badań. Chodzi nam dokładnie o zbieżności lub niewspółmierności populacji i operatów losowania - a więc quasi-listą elementów, z których losujemy próbę. Taką listą może być na przykład książka telefoniczna dla jakiegoś miasta, ogólnopolska baza pracowników naukowych czy lista studentów na danym kierunku.

Próbę należy dobierać z danego operatu, a następnie formułować twierdzenia, które dotyczą populacji podobnej (ale nie identycznej!) do populacji określonej operatem. W idealnej sytuacji operatem losowania jest liczba elementów, tworzących daną populację. Jednak w praktyce zdarza się częściej sytuacja, w której to dostępne operaty losowania definiują badaną populację, a nie na odwrót. Po przeanalizowaniu i ocenie dostępnych dla naszych celów operatów decydujemy, które z nich przedstawiają najwłaściwszą populację.

Należy mieć na uwadze również niedoskonałość różnego rodzaju operatów. Przykładowo, w spisie członków danej spółdzielni mieszkaniowej nie będą widniały nazwiska osób, które zamieszkują na jej terenie, ale nie są zameldowane, przez co wylosowanie takiej osoby nie będzie możliwe. Wystąpią z kolei nazwiska, które nie zostały jeszcze z bazy usunięte, na przykład z powodu przeprowadzki. Dlatego też ważnym zadaniem badacza powinno być określenie zakresu braków w danym operacie i wyrównanie ich, jeżeli jest to tylko możliwe.

Jakie tematy i pytania są odpowiednie dla badań sondażowych?

Badania sondażowe mogą zostać wykorzystane do celów wyjaśniających, sondażowych i eksploracyjnych. Są one chyba najlepszą metodą dostępną dla badaczy, którzy chcą zbierać oryginalne dane w celu opisywania populacji zbyt dużej, by można ją było obserwować bezpośrednio. 

W wyniku starannego doboru losowego otrzymujemy grupę respondentów, co do których możemy zakładać, że ich cechy odzwierciedlają cechy szerszej populacji. Przy pomocy sondaży badać można chociażby postawy i poglądy danej populacji. Przykładem mogą tu być badania prowadzone przez takie ośrodki jak OBOP czy CBOS.

Badanie sondażowe zakłada użycie kwestionariusza, tzn. narzędzia, które zostało zaprojektowane do zbierania informacji. Zatrzymamy się teraz na chwilę na zawartych w nim pytaniach - w jaki sposób należy je konstruować i zadawać, aby osiągnąć założony cel.

Kwestionariusz może zawierać zarówno pytania jak i stwierdzenia - te drugie wykorzystuje się, aby sprawdzić, w jakim stopniu respondenci podzielają jakiś punkt widzenia lub postawę. Zadaje się wówczas respondentom pytanie, czy zgadzają się z danym stwierdzeniem, czy też nie. Można tutaj wykorzystać skalę Likerta – a więc swojego rodzaju stopnia intensyfikacji odpowiedzi, od „zdecydowanie się zgadzam” poprzez „zgadzam się”, „nie zgadzam się”, aż do „zdecydowanie się nie zgadzam”.

W jednym kwestionariuszu mogą być używane zarówno pytania jak i stwierdzenia - użycie obu form zwiększa elastyczność formułowania pytań.

Szczypta statystyki: Sprawdź czy masz szansę na wielką miłość

Jeśli czytacie naszego bloga, wiecie na pewno, że zwykle podejmujemy tutaj "poważne" tematy. Dzisiaj chcemy zaproponować Wam spojrzenie na badania ankietowe od nieco innej strony. Tym wpisem rozpoczynamy cykl artykułów, który zatytułowaliśmy "Szczypta statystyki". Zaprezentujemy w nich wyniki wielu ciekawych sondaży i spojrzymy na problemy podejmowane w badaniach ankietowych z przymrużeniem oka. Zaczynamy od tematu bliskiego nam wszystkim - miłości.

Miłość to temat dość skomplikowany. Wielka miłość, silne porywy serca są czymś, co zdarza się bardzo rzadko, a przynajmniej tak zwykliśmy sądzić. Jednak okazuje się, że wyniki badań są dla nas łaskawsze. Aż 57% Polaków było kiedyś zakochany "na zabój" (Cóż wiemy o miłości, CBOS). 

Bardzo trudno opisać czym właściwie jest ten rodzaj miłości, który nie pozwala nam spać, jeść, odrywa nas od rzeczywistości. Czy to mieszanka miłości przyjacielskiej, zmysłowej i duchowej? Czy wyjątkowo dobre „chemiczne dopasowanie”? Tego nie rozgryziemy, ale chętnie sprzedamy Wam kilka wskazówek, które mogą pomóc przewidzieć, czy macie szansę na tak mocne bicie serca.

Dobre wiadomości mamy dla mężczyzn w wieku od 25 do 34, zamieszkujących w mieście oraz posiadających wyższe wykształcenie. To właśnie oni mają największe szanse na ogromną strzałę amora. Plusem będzie również wysoka pensja, a minusem – niska samoocena. Interesuje Was, co jeszcze może być Waszym atutem na „rynku matrymonialnym”? Stwórzcie ankietę na Esplorado.pl i zapytajcie znajomych oraz ich znajomych, co jest dla nich ważne i przyciągające. 

A co poza tym warto wiedzieć? Aż 72 % badanych przyznaje się, że doświadczyło podobnego stanu przynajmniej raz w życiu. Z tego powodu, możemy wnioskować, że i kobiet szalona miłość nie ominie, chociaż, według badań podchodzą one do takich zakochań z większą rezerwą. 

Pytania mnożą się bez końca. Warto je jednak zadawać. Szukanie odpowiedzi na nie może wymagać czasu i wysiłku. Jednak z Esplorado.pl wszystko pójdzie gładko i sprawnie – od konstruowania ankiety do interpretacji wyników. Zapraszamy!

Wycena reklamy w czasie rzeczywistym - co daje potencjalnym reklamodawcom?

Dzisiaj proponujemy oderwanie się na chwilę od badań ankietowych i skupienie uwagi na kampaniach reklamowych w Internecie. Jeśli zajmujesz się marketingiem, z pewnością nie raz przechodziłeś przez żmudny proces zakupu powierzchni reklamowej. Poniżej kilka wskazówek, w jaki sposób można zoptymalizować tego typu działania.

Rozwój technologii zmienia reklamę. Dostęp do ogromnej ilości danych daje pole do popisu algorytmom a zarządzanie zakupem reklamy na poziomie pojedynczej odsłony pozwala wykorzystać wnioski z analizy w czasie rzeczywistym. Ten trend, nazywany w mediach programmatic lub RTB (to nie do końca to samo, o czym za chwilę) staje się dominującym elementem rozwoju reklamy internetowej, a w najbliższym czasie nie tylko internetowej. Czym jest programmatic i co daje?

Przede wszystkim uelastycznia proces zakupu reklamy. Oferuje  natychmiastowy dostęp do gigantycznej ilości powierzchni (prawie 100 mld potencjalnych odsłon dziennie) – zarówno na poziomie pojedynczej witryny, kategorii tematycznej czy nietargetowanego, masowego zasięgu. Pozwala oznaczać użytkowników i docierać do nich z reklamą na całej dostępnej powierzchni. To powoduje, że proces realizacji i optymalizacji kampanii staje się znacznie efektywniejszy. W tym kontekście pozostaje jeszcze jedna bariera nieefektywności – wycena powierzchni. Cenniki wydawców są, z konieczności, arbitralne, a stosowana polityka rabatowa całkowicie odrywa je od rzeczywistości. Poza tym ta sama odsłona reklamy może mieć różną wartość dla różnych reklamodawców, zależnie od tego jak potrafią zmonetyzować użytkownika i co o nim wiedzą. Odpowiedzią na te problemy jest RTB (Real Time Bidding), czyli wycena powierzchni reklamowej w czasie rzeczywistym, jako efekt aukcji. Każdy potencjalny reklamodawca deklaruje, ile jest dla niego warta odsłona. Ten, kto oferuje najwięcej – otrzymuje prawo do wyświetlenia reklamy. Nawet jeżeli RTB i programmatic to nie do końca to samo, przyjęło się stosować te dwa określenia zamiennie. Z punktu widzenia reklamodawcy najważniejsze benefity RTB/programmatic to przede wszystkim:

• elastyczne zarządzanie kampanią, w tym budżetem
• bieżąca optymalizacja kampanii, możliwość zmiany dowolnego parametru (miejsce, czas emisji, formaty, capping itd.) w dowolnym czasie
• retargeting - ponowne dotarcie do użytkowników, którzy odwiedzili stronę (na przykład nie dokończyli procesu zakupowego)
• możliwość wykorzystania danych o użytkowniku, bez względu na stronę www - czyli wiedząc, że użytkownik należy do wartościowego segmentu, można pokazać mu reklamę na dowolnym serwisie, który odwiedza.

Programmatic najszybciej rozwija się w tradycyjnej reklamie display. Oferuje najwięcej powierzchni reklamowej, danych o użytkownikach oraz narządzi. Najważniejszym trendem w tym obszarze jest obecnie reklama rich media. Zastosowanie interaktywnych, angażujących kreacji znacznie zwiększa skuteczność kampanii. Kolejne obszary, w których w najbliższym czasie automatyzacja będzie zastępowała tradycyjne modele zakupu reklamy to video oraz mobile (smartfony i tablety). W obydwu przypadkach barierą jest dostępność powierzchni reklamowej oraz budżety przeznaczane na dany kanał reklamowy, ale patrząc z perspektywy - jest to tylko kwestia czasu. Znacznie większym wyzwaniem jest zastosowanie narządzi programmatic do innych mediów (TV, radio), ale prawdopodobnie w ciągu najbliższych lat będziemy świadkami daleko idących zmian również w tych, zdawałoby się bardzo tradycyjnych, mediach.

Wpis pochodzi z bloga programmatic.pl.

Dobór próby - systematyczny czy warstwowy?

Podstawową metodą wykorzystywaną w badaniach społecznych jest prosty dobór losowy. Po właściwym ustaleniu operatu losowania badacz numeruje kolejno wszystkie numery listy (nie pomija przy tym żadnych numerów). Następnie, aby dobrać konkretne elementy do próby, wykorzystywane są tablice losowe. Próby losowe mogą także być dobierane przez komputer - odpowiedni program sam numeruje elementy operatu losowania, generuje serię liczb losowych a na końcu podaje listę wybranych elementów.

Częściej stosowaną metodą jest dobór systematyczny. Do próby dobierany jest systematycznie co k-ty element listy. Jeżeli ma ona 10000 elementów a nam potrzebna jest próba wielkości 1000, wybralibyśmy do próby co dziesiąty element. Aby uniknąć ewentualnych obciążeń, pierwszy element powinien być wylosowany - w naszym wypadku wybrana zostałaby liczba od 1 do 10. Do listy byłby włączony element o tym numerze plus co dziesiąty element po nim.

Warto wspomnieć jeszcze o doborze warstwowym - nie jest on alternatywą dla wyżej wymienionych metod, ale daje on możliwość modyfikacji ich użycia. Warstwowanie pozwala na zwiększenie reprezentatywności poprzez obniżenie możliwego błędu z próby. Badacz musi zagwarantować, by w próbie znalazła się odpowiednia ilość elementów wylosowanych z homogenicznych podzbiorów populacji, zamiast opierać się na losowaniu próby z całej populacji. Przykładowo w celu otrzymania próby warstwowej studentów danej uczelni trzeba najpierw uporządkować tę populację według kierunków i lat studiów a następnie wylosować odpowiednią ilość studentów w każdej z tych warstw. W próbie warstwowej ze względu na rok studiów czy kierunek błąd z próby dla tych zmiennych będzie zmniejszony do zera, w odróżnieniu do próby niewarstwowej, gdzie wspomniane parametry będą podlegać takiemu samemu błędowi z próby, jak pozostałe zmienne.

Pytania otwarte i zamknięte - czym się różnią?

Badacz w swoich ankietach może stosować dwa rodzaje pytań: otwarte oraz zamknięte. W przypadku pytań otwartych prosi się respondenta o sformułowanie własnej odpowiedzi. Można go zapytać na przykład: „Co sądzi Pan(i) o sytuacji w polskim górnictwie?” i zostawić miejsce na wpisanie odpowiedzi, lub też poprosić o ustną odpowiedź na pytanie zadane przez ankietera. Problemy może przysparzać konieczność interpretacji odpowiedzi przez badacza a także możliwość udzielenia przez osoby ankietowane odpowiedzi nieadekwatnych w stosunku do intencji badacza.

Z kolei w przypadku pytań zamkniętych prosi się respondenta o wybranie odpowiedzi z listy, którą przedstawia badacz. Zaletą tego typu pytań jest większa jednolitość udzielonych odpowiedzi, dzięki czemu są one łatwiejsze w opracowaniu i porównywaniu. Wadą z kolei jest możliwość nieuwzględnienia niektórych potencjalnych odpowiedzi, jakie mogą pojawić się w wyniku badania. Przykładowo, pytając o pierwszy samochód, jaki nabyli nasi respondenci, nie jesteśmy w stanie wymienić wszystkich istniejących na świecie marek, a może się przecież zdarzyć, że któraś z osób zaczynała jeździć za kierownicą moskwicza czy wołgi. Wyjściem z takiej sytuacji może być umieszczenie odpowiedzi „Inne (Jakie?) .....”.

Zastosowane odpowiedzi powinny być również wzajemnie rozłączne i umożliwiać wybór tylko jednej z nich. Ewentualnie można się posłużyć instrukcją z prośbą do respondenta o wskazanie jednej, najlepszej według niego odpowiedzi.

Kolejną kwestią, o której należy pamiętać przy konstruowaniu pytań jest unikanie przeczeń. Pojawienie się przeczenia w pytaniu może doprowadzić do błędnych interpretacji. Przykładowo, odpowiadając czy zgadzają się ze stwierdzeniem „Władimir Putin nie powinien ponownie kandydować na prezydenta Rosji” przeczenie może zostać przeoczone a udzielona odpowiedź będzie niezgodna z intencją respondenta.

Należy unikać zadawania długich i skomplikowanych pytań. Często respondenci nie mają ochoty, by wczytywać się w tak rozbudowane pytania i starać się je zrozumieć. Osoby badane muszą przeczytać pytanie szybko, bez trudności je zinterpretować, a następnie wybrać lub sformułować odpowiedź.

Wywoływanie do tablicy - o nielosowym doborze próby

W sytuacji, kiedy dobór losowy jest niewłaściwy lub też w ogóle niemożliwy, badanie wymaga zastosowania doboru nieprobabilistycznego. Poniżej przedstawiamy kilka sposobów przeprowadzenia takiej próby.

Po pierwsze, jest to dobór oparty na dostępności badanych. Przykładem może tu być dobór próby przez zatrzymywanie ludzi na ulicy. Metoda ta nie dopuszcza żadnej kontroli nad reprezentatywnością próby. Cieszy się ona dużą popularnością ze względu na łatwość przeprowadzenia i niskie koszty. Może ona być przeprowadzona dla pilotażu kwestionariusza, ale nie powinno się jej stosować do badań grupy jako całości - metoda nie uwzględnia bowiem jej wewnętrznego zróżnicowania.

Drugim sposobem jest dobór celowy lub arbitralny. Polega on na doborze próby na podstawie własnej wiedzy o badanej populacji, a także o celach badań. Przykładem może tu być badanie porównawcze studentów lewicowych i prawicowych, dokonane poprzez dobór próby członków odpowiednich ugrupowań. Tak skonstruowana próba nie pozwoli na pełny opis ani lewicowych ani prawicowych studentów jako całości, może jedna być wystarczająca dla ogólnych celów porównawczych. 

Kolejnym sposobem jest metoda kuli śnieżnej. Procedura ta ma zastosowanie w przypadku, gdy trudno jest odnaleźć członka jakiejś specyficznej populacji, takiej jak nielegalni imigranci czy uchodźcy. W metodzie kuli śnieżnej badacz zbiera dane o kilku członkach danej grupy, których da się odszukać, a następnie prosi je o dostarczenie informacji, pozwalających na przebadanie innych członków, których znają. Reprezentatywność próby wyłonionej tą metodą również nie jest zadowalająca, jest więc ona używana głównie do celów eksploracyjnych.

Ostatnim przedstawionym przez nas sposobem jest dobór kwotowy. Punktem wyjścia jest tu tabela lub macierz opisująca istotne dla badania cechy populacji. Aby dobrać ogólnokrajową próbę kwotową badaczowi może być potrzebna wiedza na przykład o tym, jaki odsetek ludności kraju stanowią ludzie o takich cechach jak: mieszkańcy wsi, zamieszkujący zachodnią część kraju, powyżej 50 lat, zajmujący się rolnictwem itd. Kiedy stworzymy już tabelę zawierającą powyższe kryteria, należy zebrać dane od osób posiadających wspomniane cechy. Potem wszystkim osobom należy przypisać wagę odpowiednią do ich udziału w całej populacji. Mimo, że próba kwotowa przypomina dobór losowy, to jednak jest ona związana z kilkoma problemami. Odchylenia od reprezentatywności mogą wynikać na przykład z faktu, że osoba ankietująca będzie unikać ankietowania, na przykład, osób mieszkających na wsiach pozbawionych publicznego transportu, pomimo tego, że będą one odpowiadać założonym w tabeli kryteriom.

W badaniach społecznych pojęcie respondentów odnosi się do osób, które dostarczają informacji o sobie, umożliwiając jednocześnie badaczowi stworzenie złożonego obrazu grupy, którą respondenci reprezentują. Informator z kolei jest członkiem grupy, który może wypowiedzieć się bezpośrednio o niej. Ważny jest więc dobór informatorów, którzy byliby w jakiś sposób typowi dla badanej grupy – na przykład przeprowadzenie wywiadu wyłącznie ze studentami lub też wyłącznie z kadrą naukową nie pozwoliłaby na przedstawienie całościowego oglądu społeczności akademickiej.

Pytania filtrujące, czyli jak zwiększyć jakość uzyskiwanych odpowiedzi

Czy zdarzyło Ci się wypełniać ankietę składającą się z kilkunastu pytań, na które nie mogłeś udzielić odpowiedzi? Nie dlatego, że nie chciałeś, po prostu w żaden sposób Cię nie dotyczyły. Pytano Cię o ocenę poziomu opieki medycznej w szpitalu, ale w kwestionariuszu nie uwzględniono, że masz końskie zdrowie i nigdy w szpitalu nie leżałeś. Badano Twój gusty filmowy, ale nie zapytano, czy interesujesz się kinem. Co robiłeś w takiej sytuacji? Udzielałeś przypadkowych odpowiedzi, bo nie chciałeś oddawać pustego kwestionariusza? A teraz pomyśl, co jeśli 1/3 badanej próby postąpiła w taki sam sposób? Przecież wyniki badania są w takim przypadku bezużyteczne. Jak rozwiązać ten problem?

Aby uniknąć tego typu sytuacji, należy podjąć działania zapobiegawcze już na etapie tworzenia kwestionariusza ankiety i zaprojektować tzw. pytania filtrujące. Tym mianem określa się część sterującą pytań rozgałęzionych. Pytania tego typu stawiane są wówczas, gdy następne pytanie lub ich cały blok może konkretnego respondenta nie dotyczyć. Odpowiedź na tego typu pytanie daje możliwość jego pominięcia.

Pytania tego typu stawiane są wówczas, gdy, na przykład, badacz chce poznać opinię badanego na dany temat a nie wie, czy problem go dotyczy. Pytania filtrujące często są pytaniami rozstrzygnięcia, zaczynającymi się od partykuły "czy", po której następuje pewne zdanie oznajmujące. Pytania te przewidują możliwość tylko dwóch odpowiedzi właściwych: "tak" lub "nie" i zawsze są pytaniami zamkniętymi.

Poniżej przedstawiono przykładową ankietę, obrazującą zastosowanie pytań filtrujących w praktyce. Aby łatwiej było Ci odnaleźć się w kwestionariuszu, pytania te oznaczono na kolorowo i pogrubiono.

Zadowolenie z opieki medycznej w szpitalu

1. Czy była Pani/Pan kiedyś pacjentem szpitala?

a. tak

b. nie

Jeśli respondent na to pytanie udzieli odpowiedzi "b", automatycznie kończy wypełnianie ankiety. W przypadku zaznaczenia odpowiedzi "a" przechodzi do pytania 2.

2. Jakiego rodzaju był to szpital?

a. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej (NPZOZ)

b. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej (NPZOZ)

3. Na jakim oddziale przebywała Pani/Pan jako pacjent podczas ostatniego pobytu?

…………………………………………………..

4. Jak często podczas pobytu w szpitalu pielęgniarki traktowały Panią/Pana z szacunkiem i uwagą?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

 ***

13. Jak ocenia Pani/Pan jakość posiłków serwowanych w szpitalu?

a. bardzo złe

b. złe

c. trudno powiedzieć

d. dobre

e. bardzo dobre

14. Czy w trakcie pobytu w szpitalu potrzebowała Pani/Pan pomocy personelu medycznego w kąpieli lub załatwieniu spraw fizjologicznych?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 15 i przechodzi od razu do pytania 16.

15. Jak często ta pomoc była udzielana?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

16. Czy podczas pobytu w szpitalu odczuwała Pani/Pan ból?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 17 oraz 18 i przechodzi od razu do pytania 19.

17. Czy podczas odczuwania bólu prosiła Pani/Pan o pomoc personelu medycznego?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 18 i przechodzi od razu do pytania 19.

18. Jak często personel medyczny spełniał t Pani/Pana prośby?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

19. Czy podczas pobytu w szpitalu otrzymywała Pani/Pan lekarstwa?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 20 i przechodzi od razu do pytania 21.

20. Jak często przed przyjęciem lekarstw pielęgniarki i lekarze informowali Panią/Pana, w jakim celu podają określone leki?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

***

Wejdź w świat badań opinii

Masz już pewną wiedzę teoretyczną w zakresie przygotowania badań ankietowych, możesz zatem zacząć myśleć, jak przekuć ją w praktykę. W stworzeniu pierwszego badania opinii pomoże Ci Esplorado.pl. Chcielibyśmy poświęcić w dzisiejszym poście chwilę, aby przekazać Ci kilka informacji na temat naszego portalu.

Czym jest Esplorado.pl?

Nasz serwis to kompleksowe narzędzie online do badania opinii, które pozwala w łatwy sposób przygotować i przeprowadzić badanie ankietowe, a następnie dokonać trafnej analizy otrzymanych wyników. Projekt realizowany jest przez firmę 4U Sp. z o.o. zlokalizowaną w Toruniu w ramach dofinansowania ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Jak to działa?

Esplorado.pl jest doskonałym rozwiązaniem dla wszystkich, którzy pragną przeprowadzić profesjonalne badanie opinii na dowolnie wybrany temat. Aby uzyskać dostęp do narzędzia wystarczy zarejestrować się na stronie www.esplorado.pl. Poczatkujący badacze mogą korzystać z aplikacji bezpłatnie. Dla tych, którzy chcieliby prowadzić badania na szerszą skalę przygotowaliśmy trzy plany abonamentowe w atrakcyjnych cenach. 

Stworzenie własnego kwestionariusza ankietowego zajmuje zaledwie kilkanaście minut. Dzięki zastosowaniu techniki drag and drop można w prosty sposób dodawać pytania i zmieniać ich kolejność. Ponadto użytkownik ma do wyboru kilkanaście różnych tematów wizualnych, w tym szablony white-label bez oznaczeń portalu. Do kwestionariusza może dodawać własne zdjęcia i filmy. Dodatkową pomocą dla tych, którzy nie mają doświadczenia w prowadzeniu badań marketingowych jest dostęp do wzorów ankiet eksperckich.

Gotową ankietę można opublikować za pośrednictwem portalu www.esplorado.pl, przesłać za pośrednictwem maila, udostępnić na Facebooku i Twitterze, a także umieścić na swojej stronie www. Silnym atutem portalu jest panel respondentów – zarejestrowani na Esplorado użytkownicy reprezentują niemal wszystkie grupy demograficzne, dzięki czemu możliwe jest rzetelne odzwierciedlenie opinii badanej populacji. 

Kto może korzystać z Esplorado.pl?

Nasza aplikacja to idealne narzędzie dla właścicieli małych i średnich przedsiębiorstw, specjalistów ds. marketingu i badań rynku, agencji kreatywnych i PR-owych, inwestorów, reklamodawców, naukowców, studentów, placówek i instytucji badawczych, a także polityków oraz pracowników samorządowych.

Co nas wyróżnia?

• Korzystanie z Esplorado nie wymaga doświadczenia w prowadzeniu badań marketingowych. Proces tworzenia ankiety został wyjaśniony na stronie. Ponadto w razie pytań liczyć można na wsparcie mailowe z naszej strony. 
• Kreator kwestionariusza ankietowego umożliwia zdefiniowanie różnych reguł weryfikacji poprawności udzielanych przez respondentów odpowiedzi, dzięki czemu maleje ryzyko zebrania błędnych lub niepełnych danych. 
• Użytkownik może dowolnie kształtować scenariusz przebiegu badania stosując m.in. pytania filtrujące.
• Kampanie badań ankietowych przeprowadzane są poprzez stronę serwisu, można je również udostępnić za pośrednictwem wiadomości e-mail, konta na Twitterze czy na Facebooku. 
• Dzięki szczegółowym danym na temat zarejestrowanych respondentów badana próba może być dobrana ściśle według oczekiwań klienta.
• Przebieg badania można obserwować w czasie rzeczywistym, a po jego zakończeniu dane prezentowane są w postaci prostych tabel krzyżowych, co ułatwia analizę i raportowanie.
• Aby zmotywować respondentów do udziału w ankietach można za pośrednictwem aplikacji organizować konkursy z nagrodami.

Szczegółowe informacje na temat serwisu można znaleźć na www.esplorado.pl.