Pytania otwarte i zamknięte - czym się różnią?

Badacz w swoich ankietach może stosować dwa rodzaje pytań: otwarte oraz zamknięte. W przypadku pytań otwartych prosi się respondenta o sformułowanie własnej odpowiedzi. Można go zapytać na przykład: „Co sądzi Pan(i) o sytuacji w polskim górnictwie?” i zostawić miejsce na wpisanie odpowiedzi, lub też poprosić o ustną odpowiedź na pytanie zadane przez ankietera. Problemy może przysparzać konieczność interpretacji odpowiedzi przez badacza a także możliwość udzielenia przez osoby ankietowane odpowiedzi nieadekwatnych w stosunku do intencji badacza.

Z kolei w przypadku pytań zamkniętych prosi się respondenta o wybranie odpowiedzi z listy, którą przedstawia badacz. Zaletą tego typu pytań jest większa jednolitość udzielonych odpowiedzi, dzięki czemu są one łatwiejsze w opracowaniu i porównywaniu. Wadą z kolei jest możliwość nieuwzględnienia niektórych potencjalnych odpowiedzi, jakie mogą pojawić się w wyniku badania. Przykładowo, pytając o pierwszy samochód, jaki nabyli nasi respondenci, nie jesteśmy w stanie wymienić wszystkich istniejących na świecie marek, a może się przecież zdarzyć, że któraś z osób zaczynała jeździć za kierownicą moskwicza czy wołgi. Wyjściem z takiej sytuacji może być umieszczenie odpowiedzi „Inne (Jakie?) .....”.

Zastosowane odpowiedzi powinny być również wzajemnie rozłączne i umożliwiać wybór tylko jednej z nich. Ewentualnie można się posłużyć instrukcją z prośbą do respondenta o wskazanie jednej, najlepszej według niego odpowiedzi.

Kolejną kwestią, o której należy pamiętać przy konstruowaniu pytań jest unikanie przeczeń. Pojawienie się przeczenia w pytaniu może doprowadzić do błędnych interpretacji. Przykładowo, odpowiadając czy zgadzają się ze stwierdzeniem „Władimir Putin nie powinien ponownie kandydować na prezydenta Rosji” przeczenie może zostać przeoczone a udzielona odpowiedź będzie niezgodna z intencją respondenta.

Należy unikać zadawania długich i skomplikowanych pytań. Często respondenci nie mają ochoty, by wczytywać się w tak rozbudowane pytania i starać się je zrozumieć. Osoby badane muszą przeczytać pytanie szybko, bez trudności je zinterpretować, a następnie wybrać lub sformułować odpowiedź.

Pytania filtrujące, czyli jak zwiększyć jakość uzyskiwanych odpowiedzi

Czy zdarzyło Ci się wypełniać ankietę składającą się z kilkunastu pytań, na które nie mogłeś udzielić odpowiedzi? Nie dlatego, że nie chciałeś, po prostu w żaden sposób Cię nie dotyczyły. Pytano Cię o ocenę poziomu opieki medycznej w szpitalu, ale w kwestionariuszu nie uwzględniono, że masz końskie zdrowie i nigdy w szpitalu nie leżałeś. Badano Twój gusty filmowy, ale nie zapytano, czy interesujesz się kinem. Co robiłeś w takiej sytuacji? Udzielałeś przypadkowych odpowiedzi, bo nie chciałeś oddawać pustego kwestionariusza? A teraz pomyśl, co jeśli 1/3 badanej próby postąpiła w taki sam sposób? Przecież wyniki badania są w takim przypadku bezużyteczne. Jak rozwiązać ten problem?

Aby uniknąć tego typu sytuacji, należy podjąć działania zapobiegawcze już na etapie tworzenia kwestionariusza ankiety i zaprojektować tzw. pytania filtrujące. Tym mianem określa się część sterującą pytań rozgałęzionych. Pytania tego typu stawiane są wówczas, gdy następne pytanie lub ich cały blok może konkretnego respondenta nie dotyczyć. Odpowiedź na tego typu pytanie daje możliwość jego pominięcia.

Pytania tego typu stawiane są wówczas, gdy, na przykład, badacz chce poznać opinię badanego na dany temat a nie wie, czy problem go dotyczy. Pytania filtrujące często są pytaniami rozstrzygnięcia, zaczynającymi się od partykuły "czy", po której następuje pewne zdanie oznajmujące. Pytania te przewidują możliwość tylko dwóch odpowiedzi właściwych: "tak" lub "nie" i zawsze są pytaniami zamkniętymi.

Poniżej przedstawiono przykładową ankietę, obrazującą zastosowanie pytań filtrujących w praktyce. Aby łatwiej było Ci odnaleźć się w kwestionariuszu, pytania te oznaczono na kolorowo i pogrubiono.

Zadowolenie z opieki medycznej w szpitalu

1. Czy była Pani/Pan kiedyś pacjentem szpitala?

a. tak

b. nie

Jeśli respondent na to pytanie udzieli odpowiedzi "b", automatycznie kończy wypełnianie ankiety. W przypadku zaznaczenia odpowiedzi "a" przechodzi do pytania 2.

2. Jakiego rodzaju był to szpital?

a. Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej (NPZOZ)

b. Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej (NPZOZ)

3. Na jakim oddziale przebywała Pani/Pan jako pacjent podczas ostatniego pobytu?

…………………………………………………..

4. Jak często podczas pobytu w szpitalu pielęgniarki traktowały Panią/Pana z szacunkiem i uwagą?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

 ***

13. Jak ocenia Pani/Pan jakość posiłków serwowanych w szpitalu?

a. bardzo złe

b. złe

c. trudno powiedzieć

d. dobre

e. bardzo dobre

14. Czy w trakcie pobytu w szpitalu potrzebowała Pani/Pan pomocy personelu medycznego w kąpieli lub załatwieniu spraw fizjologicznych?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 15 i przechodzi od razu do pytania 16.

15. Jak często ta pomoc była udzielana?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

16. Czy podczas pobytu w szpitalu odczuwała Pani/Pan ból?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 17 oraz 18 i przechodzi od razu do pytania 19.

17. Czy podczas odczuwania bólu prosiła Pani/Pan o pomoc personelu medycznego?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 18 i przechodzi od razu do pytania 19.

18. Jak często personel medyczny spełniał t Pani/Pana prośby?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

19. Czy podczas pobytu w szpitalu otrzymywała Pani/Pan lekarstwa?

a. tak

b. nie

W przypadku udzielenia odpowiedzi "b" respondent pomija pytanie 20 i przechodzi od razu do pytania 21.

20. Jak często przed przyjęciem lekarstw pielęgniarki i lekarze informowali Panią/Pana, w jakim celu podają określone leki?

a. nigdy

b. bardzo rzadko

c. rzadko

d. często

e. bardzo często

f. zawsze

***

Pytania otwarte - jak radzić sobie z ryzykiem braku odpowiedzi?

Pytania. To podstawa każdego kwestionariusza ankietowego. Mogą być zamknięte, otwarte, metryczkowe, filtrujące, rangujące, matrycowe czy tabelaryczne, tendencyjne, projekcyjne, wreszcie, interesujące i nużące. To temat rzeka - opisanie wszystkich najczęściej stosowanych w badaniach sondażowych typów pytań zajmie nam kilka, jeśli nie kilkanaście postów. Aby nie zarzucać Cię nadmiarem informacji i nie zniechęcić do zgłębiania wiedzy z zakresu metodologii badań społecznych zastosujemy technikę małych kroczków. Po kolei omówimy każdy typ pytania, zaczynając od tego, który sprawia badaczom nie lada problemy, mianowicie od pytania otwartego.

Pytanie otwarte to rodzaj pytania ankietowego, na które respondent może udzielić swobodnej odpowiedzi, samodzielnie wpisując ją do kwestionariusza. Jego przeciwieństwem jest pytanie zamknięte, w którym ankieter ogranicza liczbę i treść możliwych odpowiedzi. 

W badaniach sondażowych tego typu pytań używa się rzadko, głównie ze względu na koszty kodowania, w przypadku analizy ilościowej pytania otwarte wymagają bowiem kategoryzacji i każdorazowego ręcznego przyporządkowania odpowiedzi respondenta do określonej kategorii.

Pytań otwartych używa się zwłaszcza wtedy, gdy autorowi badania zależy na analizie całego spektrum postaw i opinii lub gdy pytanie dotyczy słabo rozpoznanego zjawiska, dla którego nie sposób z góry określić zamkniętego zbioru odpowiedzi.

Podstawową zaletą pytań otwartych jest fakt, iż nie zawężają one spektrum odpowiedzi udzielanych przez respondentów do kilku pozycji. Pamiętaj, że bardzo trudno jest wejść w skórę przedstawicieli badanej populacji i przewidzieć, w jaki sposób będą odnosić się do danej kwestii. A co, jeśli badacz układając pytanie zamknięte nie przewidzi jakiegoś bardzo istotnego czynnika, przez co zostaną zniekształcone wyniki badania? Pytania otwarte rozwiązują ten problem, udzielane odpowiedzi obejmują bowiem cały zakres poglądów i odczuć respondentów. Ponadto dają możliwość sprawdzenia wiedzy respondenta na dany temat, co przydaje się zwłaszcza, jeśli interesuje nas stopień znajomości danego zagadnienia w badanej populacji (przykładem mogą być okolicznościowe sondaże z cyklu "Co Polacy wiedzą na temat ważnych wydarzeń z historii kraju?").

Największą wadą pytań otwartych jest to, że w kwestionariuszach ankietowych zostają one bardzo często pomijane. Wielu respondentom nie chce się samodzielnie wymyślać i wpisywać odpowiedzi, zwłaszcza, jeśli pytający prosi o dłuższą, kilkuzdaniową wypowiedź, a pytań otwartych pojawia się w ankiecie naprawdę dużo. W rezultacie badany zaczyna odczuwać zniechęcenie i znużenie, a czas wypełniania kwestionariusza znacznie się wydłuża. Należy zatem pamiętać, aby ten typ pytania stosować z umiarem, tylko wtedy, kiedy jest to rzeczywiście konieczne.

Dosyć istotnym mankamentem jest także możliwość nieprawidłowej interpretacji pytania i podania przez respondenta nie takiej odpowiedzi, jakiej się spodziewaliśmy. Pozyskane dane są wówczas bezużyteczne. Warto zatem poświęcić więcej czasu na dokładnie przemyślenie treści pytania i dołączonych do niego instrukcji. 

Kompromisem między pytaniami otwartym i zamkniętym jest tzw. pytanie półotwarte. Zawiera ono z góry ustalone gotowe odpowiedzi (jak pytanie zamknięte), dając równocześnie możliwość swobodnej wypowiedzi (jak w pytaniu otwartym). Pytanie półotwarte wprowadza się najczęściej do kwestionariusza dodając opcję "inne (jakie?)" do kafeterii odpowiedzi.

Czy warto zdać się na los?

Zapomniał wół jak cielęciem był... To przysłowie jest dobrze odzwierciedla grzech, popełniany przez wielu badaczy. Tworząc ankietę większość z nich z zadziwiającym wręcz optymizmem zakłada, że respondent grzecznie odpowie na wszystkie pytania długiego jak egipskie zwoje papirusowe kwestionariusza, udzielając wyczerpujących i przemyślanych odpowiedzi. Niestety, bardzo rzadko trafia się na tak skrupulatnego i cierpliwego ankietowanego. Za to często zdarzają się badani, którzy chcąc jak najszybciej wypełnić kwestionariusz nie czytają pytań i zaznaczają pierwsze lepsze odpowiedzi albo wymyślają swój "system".

Na pewno chociaż raz w życiu wypełniać test, do którego się nie przygotowałeś. Co wtedy zrobiłeś? Przypomnij sobie... Może postanowiłeś udzielać zawsze odpowiedzi "B" licząc, że uda Ci się zdobyć w ten sposób liczbę punktów potrzebną do zaliczenia sprawdzianu? A może w każdym kolejnym pytaniu zaznaczałeś pierwszą odpowiedź od góry? Rysowałeś zmyślne wzory na arkuszu odpowiedzi? Odhaczałeś kolejno A, B, C, A, B, C, A, B, C... 

Gwarantujemy Ci, że nie raz trafisz na respondentów, którzy dokładnie w taki sam sposób będą wypełniać Twoją ankietę. Niestety, tego typu praktyki mogą negatywnie wpłynąć na poprawność otrzymywanych przez Ciebie danych. Jeśli wielu respondentów znużonych odpowiadaniem na pytania zacznie wybierać ciągle odpowiedź A,  otrzymane wyniki będą w znaczący sposób zniekształcone. Jak się przed tym obronić? Odpowiedzią jest randomizacja, czyli "ulosowienie" układu odpowiedzi pod pytaniem zamkniętym.

Tez zabieg sprawi, że stworzona przez Ciebie kafeteria będzie przybierała inny układ dla różnych respondentów, to z kolei pozwoli uniknąć systematycznych zniekształceń danych związanych z efektem porządku odpowiedzi. 

Randomizację odpowiedzi możesz zastosować w pytaniach zamkniętych jednokrotnego i wielokrotnego wyboru, pod warunkiem, że nie wykorzystują one skalowania (w takim wypadku należy zachować kolejność odpowiedzi właściwą dla wybranej skali). 

W przypadku kwestionariuszy tworzonych przy pomocy Esplorado.pl można randomizować także pytania, a nawet strony ankiety. Ryzyko błędu wynikającego z udzielania przez respondentów losowych odpowiedzi znacznie maleje, dzięki czemu możesz być spokojny, o  poprawność otrzymanych wyników.