Raz, dwa, trzy, odpowiesz ty, czyli czym są populacje i operaty losowania

Tym razem zajmiemy się sytuacją, kiedy to nie uda nam się osiągnąć idealnych warunków w terenie i będziemy musieli iść na kompromis z wyidealizowanymi założeniami teoretycznymi, jakie przyjęliśmy do naszych badań. Chodzi nam dokładnie o zbieżności lub niewspółmierności populacji i operatów losowania - a więc quasi-listą elementów, z których losujemy próbę. Taką listą może być na przykład książka telefoniczna dla jakiegoś miasta, ogólnopolska baza pracowników naukowych czy lista studentów na danym kierunku.

Próbę należy dobierać z danego operatu, a następnie formułować twierdzenia, które dotyczą populacji podobnej (ale nie identycznej!) do populacji określonej operatem. W idealnej sytuacji operatem losowania jest liczba elementów, tworzących daną populację. Jednak w praktyce zdarza się częściej sytuacja, w której to dostępne operaty losowania definiują badaną populację, a nie na odwrót. Po przeanalizowaniu i ocenie dostępnych dla naszych celów operatów decydujemy, które z nich przedstawiają najwłaściwszą populację.

Należy mieć na uwadze również niedoskonałość różnego rodzaju operatów. Przykładowo, w spisie członków danej spółdzielni mieszkaniowej nie będą widniały nazwiska osób, które zamieszkują na jej terenie, ale nie są zameldowane, przez co wylosowanie takiej osoby nie będzie możliwe. Wystąpią z kolei nazwiska, które nie zostały jeszcze z bazy usunięte, na przykład z powodu przeprowadzki. Dlatego też ważnym zadaniem badacza powinno być określenie zakresu braków w danym operacie i wyrównanie ich, jeżeli jest to tylko możliwe.

Dobór próby - systematyczny czy warstwowy?

Podstawową metodą wykorzystywaną w badaniach społecznych jest prosty dobór losowy. Po właściwym ustaleniu operatu losowania badacz numeruje kolejno wszystkie numery listy (nie pomija przy tym żadnych numerów). Następnie, aby dobrać konkretne elementy do próby, wykorzystywane są tablice losowe. Próby losowe mogą także być dobierane przez komputer - odpowiedni program sam numeruje elementy operatu losowania, generuje serię liczb losowych a na końcu podaje listę wybranych elementów.

Częściej stosowaną metodą jest dobór systematyczny. Do próby dobierany jest systematycznie co k-ty element listy. Jeżeli ma ona 10000 elementów a nam potrzebna jest próba wielkości 1000, wybralibyśmy do próby co dziesiąty element. Aby uniknąć ewentualnych obciążeń, pierwszy element powinien być wylosowany - w naszym wypadku wybrana zostałaby liczba od 1 do 10. Do listy byłby włączony element o tym numerze plus co dziesiąty element po nim.

Warto wspomnieć jeszcze o doborze warstwowym - nie jest on alternatywą dla wyżej wymienionych metod, ale daje on możliwość modyfikacji ich użycia. Warstwowanie pozwala na zwiększenie reprezentatywności poprzez obniżenie możliwego błędu z próby. Badacz musi zagwarantować, by w próbie znalazła się odpowiednia ilość elementów wylosowanych z homogenicznych podzbiorów populacji, zamiast opierać się na losowaniu próby z całej populacji. Przykładowo w celu otrzymania próby warstwowej studentów danej uczelni trzeba najpierw uporządkować tę populację według kierunków i lat studiów a następnie wylosować odpowiednią ilość studentów w każdej z tych warstw. W próbie warstwowej ze względu na rok studiów czy kierunek błąd z próby dla tych zmiennych będzie zmniejszony do zera, w odróżnieniu do próby niewarstwowej, gdzie wspomniane parametry będą podlegać takiemu samemu błędowi z próby, jak pozostałe zmienne.

Kiedy nie można zapytać o zdanie każdego z osobna...

W poprzednim poście powiedzieliśmy Ci, skąd wziąć pomysł na badanie. Dowiedziałeś się również, że najlepiej szukać potrzebnych informacji u źródła, to znaczy pytać klientów, co myślą o Twoim produkcie, prosić pracowników, żeby ocenili Cię jako menedżera, czy wreszcie zbadać, jaki odsetek Polaków korzysta z oferowanych przez Ciebie usług.

Grupa osób, którą będziesz badał to populacja. Składa się na nią zbiór jednostek, których opinię chciałbyś poznać. Populacją mogą być Twoi podwładni, klienci, mieszkańcy Twojego miasta powyżej 25 roku życia lub wszyscy Polacy, posiadający czynne prawo wyborcze. Pamiętaj, aby na etapie planowania badania precyzyjnie określić zasięg badanej populacji i dokonać jej wstępnej charakterystyki.

Jeśli badanie ankietowe przeprowadzasz na małej grupie, np. w gronie studentów uczęszczających na wykład z podstaw marketingu, nie ma problemu, abyś zapytał o zdanie każdą z tych osób. O wiele częście zdarza się jednak, iż intersuje Cię opinia o wiele liczniejszej zbiorowości. Wówczas badanie statystyczne całej populacji jest nie tylko nieopłacalne, ale także niemożliwe, a nawet nieuzasadnione. Spośród danej grupy wybiera się pewną jej część, czyli tzw. próbę, która w założeniu jest reprezentatywna, to znaczy, że jej członkowie dostarczają nam danych, na podstawie których można identyfikować cechy czy trendy charakterystyczne dla całej badanej populacji. 

Rozpatrzmy ten problem na przykładzie. Interesuje Cię poziom poparcia dla kandydatów na prezydenta Warszawy. Zamiast badać wszystkich uprawnionych do głosowania mieszkańców prawie dwumilionowego miasta możesz wylosować próbę 2000 osób, które opowiedzą Ci o swoich preferencjach politycznych. Taka grupa powinna wystarczyć, aby w oparciu o udzielone przez respondentów informacje wysnuć wnioski dotyczące populacji jako całości.

Na pewno domyślasz się, że aby pozyskane w taki sposób dane były naprawdę wartościowe, badana próba musi być swego rodzaju populacją w miniaturze. Jak tego dokonać? W kolejnych postach opowiemy Ci o metodach doboru próby i doradzimy, którą z nich wybrać, by być pewnym trafności uzyskanych wyników.