Pytania otwarte - jak radzić sobie z ryzykiem braku odpowiedzi?

Pytania. To podstawa każdego kwestionariusza ankietowego. Mogą być zamknięte, otwarte, metryczkowe, filtrujące, rangujące, matrycowe czy tabelaryczne, tendencyjne, projekcyjne, wreszcie, interesujące i nużące. To temat rzeka - opisanie wszystkich najczęściej stosowanych w badaniach sondażowych typów pytań zajmie nam kilka, jeśli nie kilkanaście postów. Aby nie zarzucać Cię nadmiarem informacji i nie zniechęcić do zgłębiania wiedzy z zakresu metodologii badań społecznych zastosujemy technikę małych kroczków. Po kolei omówimy każdy typ pytania, zaczynając od tego, który sprawia badaczom nie lada problemy, mianowicie od pytania otwartego.

Pytanie otwarte to rodzaj pytania ankietowego, na które respondent może udzielić swobodnej odpowiedzi, samodzielnie wpisując ją do kwestionariusza. Jego przeciwieństwem jest pytanie zamknięte, w którym ankieter ogranicza liczbę i treść możliwych odpowiedzi. 

W badaniach sondażowych tego typu pytań używa się rzadko, głównie ze względu na koszty kodowania, w przypadku analizy ilościowej pytania otwarte wymagają bowiem kategoryzacji i każdorazowego ręcznego przyporządkowania odpowiedzi respondenta do określonej kategorii.

Pytań otwartych używa się zwłaszcza wtedy, gdy autorowi badania zależy na analizie całego spektrum postaw i opinii lub gdy pytanie dotyczy słabo rozpoznanego zjawiska, dla którego nie sposób z góry określić zamkniętego zbioru odpowiedzi.

Podstawową zaletą pytań otwartych jest fakt, iż nie zawężają one spektrum odpowiedzi udzielanych przez respondentów do kilku pozycji. Pamiętaj, że bardzo trudno jest wejść w skórę przedstawicieli badanej populacji i przewidzieć, w jaki sposób będą odnosić się do danej kwestii. A co, jeśli badacz układając pytanie zamknięte nie przewidzi jakiegoś bardzo istotnego czynnika, przez co zostaną zniekształcone wyniki badania? Pytania otwarte rozwiązują ten problem, udzielane odpowiedzi obejmują bowiem cały zakres poglądów i odczuć respondentów. Ponadto dają możliwość sprawdzenia wiedzy respondenta na dany temat, co przydaje się zwłaszcza, jeśli interesuje nas stopień znajomości danego zagadnienia w badanej populacji (przykładem mogą być okolicznościowe sondaże z cyklu "Co Polacy wiedzą na temat ważnych wydarzeń z historii kraju?").

Największą wadą pytań otwartych jest to, że w kwestionariuszach ankietowych zostają one bardzo często pomijane. Wielu respondentom nie chce się samodzielnie wymyślać i wpisywać odpowiedzi, zwłaszcza, jeśli pytający prosi o dłuższą, kilkuzdaniową wypowiedź, a pytań otwartych pojawia się w ankiecie naprawdę dużo. W rezultacie badany zaczyna odczuwać zniechęcenie i znużenie, a czas wypełniania kwestionariusza znacznie się wydłuża. Należy zatem pamiętać, aby ten typ pytania stosować z umiarem, tylko wtedy, kiedy jest to rzeczywiście konieczne.

Dosyć istotnym mankamentem jest także możliwość nieprawidłowej interpretacji pytania i podania przez respondenta nie takiej odpowiedzi, jakiej się spodziewaliśmy. Pozyskane dane są wówczas bezużyteczne. Warto zatem poświęcić więcej czasu na dokładnie przemyślenie treści pytania i dołączonych do niego instrukcji. 

Kompromisem między pytaniami otwartym i zamkniętym jest tzw. pytanie półotwarte. Zawiera ono z góry ustalone gotowe odpowiedzi (jak pytanie zamknięte), dając równocześnie możliwość swobodnej wypowiedzi (jak w pytaniu otwartym). Pytanie półotwarte wprowadza się najczęściej do kwestionariusza dodając opcję "inne (jakie?)" do kafeterii odpowiedzi.

Czy warto zdać się na los?

Zapomniał wół jak cielęciem był... To przysłowie jest dobrze odzwierciedla grzech, popełniany przez wielu badaczy. Tworząc ankietę większość z nich z zadziwiającym wręcz optymizmem zakłada, że respondent grzecznie odpowie na wszystkie pytania długiego jak egipskie zwoje papirusowe kwestionariusza, udzielając wyczerpujących i przemyślanych odpowiedzi. Niestety, bardzo rzadko trafia się na tak skrupulatnego i cierpliwego ankietowanego. Za to często zdarzają się badani, którzy chcąc jak najszybciej wypełnić kwestionariusz nie czytają pytań i zaznaczają pierwsze lepsze odpowiedzi albo wymyślają swój "system".

Na pewno chociaż raz w życiu wypełniać test, do którego się nie przygotowałeś. Co wtedy zrobiłeś? Przypomnij sobie... Może postanowiłeś udzielać zawsze odpowiedzi "B" licząc, że uda Ci się zdobyć w ten sposób liczbę punktów potrzebną do zaliczenia sprawdzianu? A może w każdym kolejnym pytaniu zaznaczałeś pierwszą odpowiedź od góry? Rysowałeś zmyślne wzory na arkuszu odpowiedzi? Odhaczałeś kolejno A, B, C, A, B, C, A, B, C... 

Gwarantujemy Ci, że nie raz trafisz na respondentów, którzy dokładnie w taki sam sposób będą wypełniać Twoją ankietę. Niestety, tego typu praktyki mogą negatywnie wpłynąć na poprawność otrzymywanych przez Ciebie danych. Jeśli wielu respondentów znużonych odpowiadaniem na pytania zacznie wybierać ciągle odpowiedź A,  otrzymane wyniki będą w znaczący sposób zniekształcone. Jak się przed tym obronić? Odpowiedzią jest randomizacja, czyli "ulosowienie" układu odpowiedzi pod pytaniem zamkniętym.

Tez zabieg sprawi, że stworzona przez Ciebie kafeteria będzie przybierała inny układ dla różnych respondentów, to z kolei pozwoli uniknąć systematycznych zniekształceń danych związanych z efektem porządku odpowiedzi. 

Randomizację odpowiedzi możesz zastosować w pytaniach zamkniętych jednokrotnego i wielokrotnego wyboru, pod warunkiem, że nie wykorzystują one skalowania (w takim wypadku należy zachować kolejność odpowiedzi właściwą dla wybranej skali). 

W przypadku kwestionariuszy tworzonych przy pomocy Esplorado.pl można randomizować także pytania, a nawet strony ankiety. Ryzyko błędu wynikającego z udzielania przez respondentów losowych odpowiedzi znacznie maleje, dzięki czemu możesz być spokojny, o  poprawność otrzymanych wyników.

Dostrzec problem w odpowiedniej skali

Kojarzy nam się z mapą, zadaniami matematycznymi i punktowaniem od 1 do 10. Skala. Każdy początkujący badacz powinien zapoznać się z jej podstawowymi rodzajami i nauczyć się prawidłowo konstruować pytania skalowane. Dzięki zastosowaniu skali możliwa jest ocena intensywności cechy badanego zjawiska. W dzisiejszym artykule omówimy kilka podstawowych typów skali, stosowanych często w badaniach ankietowych.

Skala dystansu społecznego Bogardusa

Czy zgodziłbyś się, aby Romowie mieszkali w twoim kraju?

Czy zgodziłbyś się, aby Romowie mieszkali w twojej miejscowości?

Czy zgodziłbyś się, aby Romowie mieszkali w twojej dzielnicy?

Czy zgodziłbyś się, aby Romowie byli twoimi sąsiadami?

Czy zgodziłbyś się, aby twoje dziecko poślubiło Roma?

Jak to działa? Skala ta została stworzona przez amerykańskiego socjologa Emory'ego Bogardusa do pomiaru w jakim stopniu ludzie są skłonni do utrzymywania – zróżnicowanych co do stopnia bliskości – stosunków społecznych z innymi grupami społecznymi. Składa się z kilku pytań wskazujących różny stopień intensywności określonej zmiennej. Im wcześniej respondent udzieli odpowiedzi negatywnej, tym w większym stopniu można mówić o istniejącym uprzedzeniu i dystansie społecznym. 

Co ważne, skala ta opiera się na założeniu, iż osoba, która akceptuje pewien stopień integracji, będzie też potencjalnie skłonna zaakceptować wszystkie możliwości poprzedzające go na liście, czyli i mniejszej intensywności. Zatem jeżeli zgadzasz się, aby Romowie mieszkali w Twojej miejscowości, akceptujesz też, iż mieszkają w Twoim kraju. 

Skala Likerta

Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, iż badania rynku są kluczowym elementem w procesie tworzenia strategii marketingowej?

a. zdecydowanie nie zgadzam się,

b. raczej się nie zgadzam,

c. nie mam zdania,

d. raczej się zgadzam,

e. zdecydowanie się zgadzam

Jak to działa? Współcześnie skalą Likerta nazywa się jest określony format odpowiedzi w pytaniu zamkniętym, opracowany w 1932 roku przez amerykańskiego badacza społecznego Rensisa Likerta. Jest to obecnie najbardziej popularny układ odpowiedzi w pytaniach kwestionariuszowych, który pozwala uzyskać informację dotyczącą stopnia akceptacji respondenta dla danego elementu badanej rzeczywistości. 

Ankietowanemu przedstawiana zostaje lista twierdzeń dotyczących ocenianego produktu, usługi lub innego zjawiska, a jego odpowiedzi mierzone są na dwubiegunowej, zazwyczaj pięciopunktowej skali. Poszczególnym odpowiedziom mogą być przypisywane wartości numeryczne od 1 do 5.

Pierwotnie pod terminem "skala Likerta" kryło się co innego. Zamysł amerykańskiego badacza był nieco bardziej skomplikowany. Szerzej pisze o tym Earl Babbie w książce Badania społeczne w praktyce. Jeśli jesteś zainteresowany, zachęcamy Cię do lektury. 

Skala Guttmana

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do otrzymania obywatelstwa polskiego i wszystkich praw 

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do karty stałego pobytu

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do kupna ziemi lub nieruchomości

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do założenia własnej firmy

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do pozwolenia na pracę najemną

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do pozwolenia na naukę

Czy zgadasz się, żeby cudzoziemcy mieszkający w Polsce przez dłuższy okres czasu mieli prawo do przedłużenia wizy pobytowej.

Jak to działa? Twórcą skali jest izraelski socjolog amerykańskiego pochodzenia Louis Guttman. Składa się ona z szeregu hierarchicznie uporządkowanych pytań, dotyczących tego samego zagadnienia i jest wykorzystywana do badania postaw wobec zjawisk budzących kontrowersje społeczne. 

W przypadku skali Guttmana dobieramy i szeregujemy pytania w taki sposób, aby kolejno coraz mocniej wpływały na badaną cechę. Zakładamy przy tym, że jeśli respondent odpowiedział twierdząco na pytanie wysoko położone na skali, to powinien także odpowiedzieć twierdząco na poprzedzające je pytania. Generalnie im wcześniej respondent zaczyna odpowiadać twierdząco na jakieś stwierdzenie, tym większa jest jego akceptacja ocenianych postaw, zachowań i zjawisk.

Tekst powstał w oparciu o "Biblię" wszystkich badaczy opinii - Badania społeczne w praktyce Earla Babbiego. Wykorzystania różnego typu skal w badaniach ankietowych to niezwykle szeroki problem, zajmiemy się nim zatem raz jeszcze w jednym z kolejnym postów. 

Co wpisać do metry(cz)ki?

Jakie dane możemy znaleźć w metryce chrztu? Imię i nazwisko, imiona rodziców, datę i miejsce urodzenia oraz informacje na temat przyjętych sakramentów... Ten dokument o katolikach mówi więcej, niż dowód osobisty czy paszport. Zawiera bowiem szereg danych, dzięki którym można zaliczyć ich do poszczególnych kategorii demograficznych. Dzisiaj mowa będzie o nieco innej metryce, a właściwie metryczce, bez której nie obejdzie się żaden kwestionariusz ankietowy z prawdziwego zdarzenia.

Metryczka zwykle występuje albo na końcu (częściej) albo na początku (rzadziej) kwestionariusza ankietowego. Składają się na nią pytania o dane społeczno-demograficzne respondenta, uzależnione od badanych zmiennych i treści pytań ankietowych. Dzięki metryczce możliwe jest zebranie informacji dotyczących wartości zmiennych niezależnych, o których mowa była w poprzednim poście.

O co najczęściej pyta się w metryczce? Podstawowe zmienne to płeć, wiek, miejsce zamieszkania, często również zawód oraz wykształcenie, poziom dochodu na członka rodziny, itp. Co ważne, respondent nigdy nie podaje samodzielnie dokładnych danych - byłoby to niepraktyczne, należałoby bowiem później ręcznie dzielić ankietowanych na kategorie zgodnie z niejasnymi kryteriami. Pytania metryczkowe to zazwyczaj pytania zamknięte, w których dokonuje się wyboru jednej z podanych odpowiedzi. 

Poniżej zamieszczony został przykład metryczki. Uwzględniono w niej wszystkie możliwe kategorie zmiennych, które mogą zostać wykorzystane przy tworzeniu kwestionariusza ankiety za pomocą Esplorado.pl. 

Imię i nazwisko, podobnie jak adres mailowy i dokładne dane teleadresowe, nie pojawiają się w ankietach przeprowadzanych na dużych próbach, są one bowiem poufne lub anonimowe (Esplorado.pl daje jednak możliwość wykorzystania ich, jeśli ankieter widzi taką konieczność). Pozostałe dane zbierane są za pomocą pytań jednokrotnego wyboru. Kafeteria odpowiedzi (ich rodzaj, ilość oraz układ) jest w każdym przypadku z góry określona. Przykładowe pytania przedstawiono na zdjęciu poniżej. 

Dobrze skonstruowana metryczka pozwala Ci dobrze poznać Twoich respondentów i podzielić ich na grupy, które charakteryzują różne cechy (zmienne zależne). Pamiętaj o zasadzie "mniej znaczy lepiej". Konstruując tę część kwestionariusza zastanów się, jakie dane są Ci rzeczywiście potrzebne. Ogranicz się do minimum. Jeśli zaczniesz wypytywać respondenta o zbyt wiele szczegółów, może poczuć się zniechęcony lub znużony ankietą, a w rezultacie podać niepełne lub nieprawdziwe odpowiedzi.

Kiedy dręczą Cię pytania...

Dzisiaj pozwoliliśmy sobie na wpis w nieco mniej poważnym tonie. Chcemy Ci pokazać, jak w prosty sposób znaleźć odpowiedzi na nurtujące Cię pytania. Nasz Ankieter już skorzystał z portalu Esplorado.pl i stworzył własne badanie opinii online. Teraz czas na Ciebie! Zachęcamy do obejrzenia naszego filmiku promocyjnego i wypróbowania możliwości portalu na www.esplorado.pl.

Jak Ci się podoba postać naszego Ankietera? Może masz pomysł na imię dla niego? Odwiedź nasz profil na Facebooku i odkryj morze ciekawostek, dotyczących badań statystycznych.

Zmienne zależne i niezależne - czym są i jak je krzyżować?

Czy wiesz, kim jest dr Wojciech Kopczuk? Zapewne nazwisko tego polskiego ekonomisty nigdy wcześniej nie obiło Ci się o uszy. Kopczuk jest wykładowcą amerykańskich uczelni, który w 2011 roku został nagrodzony tzw. antynoblem. Tak, chodzi o popularną nagrodę Ig Nobla, przyznawaną autorom najbardziej absurdalnych i niepotrzebnych badań naukowych. Czym zasłużył sobie nasz rodak na takie wyróżnienie? Napisał rozprawę naukową, w której dowodził istnienia bezpośredniego związku daty śmierci oraz wysokości podatku spadkowego. 

Badania Kopczuka nie miały większego przełożenia na praktykę, trudno byłoby nam bowiem przesunąć datę własnej śmierci, aby zmniejszyć podatek, który nasi spadkobiercy będą musieli uiścić fiskusowi. Ten oryginalny przykład przyda nam się jednak do czego innego. Na podstawie teorii polskiego ekonomisty omówimy, czym różnią się zmienne zależne od zmiennych niezależnych.

Co to takiego zmienna i po co mówimy o niej w kontekście badań ankietowych? Pojęcie to odnosi się do pewnej wielkości czy cechy, przyjmującej różne wartości. Zmienne opisują przedmioty oraz procesy, sprawiają, że badane przez nas fenomeny stają się w mierzalne. Możemy nimi manipulować, krzyżować jej i szukać istniejących między nimi zależności. 

Zmienną może być np. płeć, wiek, zawód, a także preferencje polityczne, wyznanie, upodobania zakupowe czy wysokość wynagrodzenia. Może ona odzwierciedlać cechy demograficzne, ekonomiczne, a nawet behawioralne. W badaniach Kopczuka zmiennymi były data śmierci oraz wysokość podatku spadkowego. Badacz szukał zależności między tymi elementami, jednak dosyć lekkomyślnie założył, że może manipulować pierwszą z nich, aby wpłynąć na wartość drugiej. Nie posiadając nawet najmniejszej wiedzy z zakresu księgowości czy prawa spadkowego od razu widać, że takie rozważania nie miały większego sensu.

W tym przypadku data na akcie zgonu była tzw. zmienną niezależną. Jest to zmienna, której wartości już na samym początku procesu badawczego zostają ściśle określone. Dzięki temu możemy nimi manipulować i mierzyć bądź rejestrować wartości, jakie przybierają zmienne zależne (u Kopczuka taką zmienną był podatek płacony przez spadkobierców).

Skomplikowane? Przyjrzyjmy się zatem kilku innym przykładom. W mediach bardzo często pojawiają się informacje o wynikach sondaży, w których bada się np. poparcie dla danej partii politycznej (zmienna zależna) w różnych regionach kraju (zmienna niezależna), analizuje się wpływ wykształcenia (zmienna niezależna) na poziom czytelnictwa (zmienna zależna), pisze się o większej lub mniejszej znajomości historii Polski (zmienna zależna) w różnych grupach wiekowych (zmienna niezależna).

Zatem różne wartości, jakie przybiera zmienna niezależna, mogą generować odmienne wartości zmiennej zależnej: poparcie dla partii X jest mniejsze w województwie lubuskim, a większe w mazowieckim, osoby z wyższym wykształceniem czytają więcej, niż Ci z wykształceniem podstawowym, zaś ludzie urodzeni po roku 1989 gorzej znają historię, niż pokolenie ich rodziców czy dziadków.

Dobór zmiennych jest kluczowy w procesie formułowania hipotez badawczych. Zazwyczaj polegają ona bowiem na opracowaniu twierdzenia, które mówi o bezpośredniej zależności między dwoma elementami.

I jeszcze jedno. W przypadku każdej zmiennej należy precyzyjnie zdefiniować wartości, jakie może  ona przybierać. Jest to tzw. operacjonalizacja - ważny krok na drodze do zaplanowania poprawnego metodologicznie badania ankietowego. Kwestia ta zostanie poruszona w jednym z kolejnych postów.

Pytania i hipotezy - tworzymy fundament planu badania

W jednym w pierwszych postów wspominaliśmy, że pomysł na badanie opinii rodzi się z nagromadzenia pytań, na które nie jesteś w stanie odpowiedzieć dysponując określonym zestawem informacji. Potrzebujesz dodatkowych danych i chcesz je uzyskać, posługując się kwestionariuszem ankietowym. Zanim jednak zabierzesz się na tworzenie ankiety, zdefiniuj szereg hipotez, które postarasz się zweryfikować w toku badania.

Zastanawiasz się, po co to robić? Ponieważ nie należy działać na ślepo. Wyobrażasz sobie lekarza, który nie stawia diagnozy, tylko od razu kładzie pacjenta na stół operacyjny licząc na to, że wszystko "wyjdzie w praniu" i uda się wyleczyć chorego? No właśnie. Podstawą skutecznego działania jest plan. W tym wypadku plan badawczy, którego fundamentem są pytania i hipotezy.

Przypuśćmy, że jesteś wydawcą i chciałbyś wprowadzić na rynek nowe czasopismo dla kobiet. Zdajesz sobie sprawę, że przyjdzie Ci walczyć z silnymi konkurentami. Wiesz też doskonale, że rynek prasy kolorowej jest już wystarczająco nasycony, jednak czujesz, że odnalazłeś niszę i jesteś w stanie zaproponować czytelniczkom coś zupełnie nowego. Postanawiasz przeprowadzić badanie ankietowe wśród kobiet w wieku 25-45 lat, które stanowią Twoją grupę docelową. Pragniesz dowiedzieć się, czego oczekują czytelniczki, kiedy sięgają po swój ulubiony magazyn.

To właśnie jest Twój problem badawczy - najważniejsze pytanie, które następnie musisz skonkretyzować, rozbić na mniejsze elementy. Formułujesz więc kolejne pytania, aby przyjrzeć się badanej kwestii z bliska: O jakiej porze dnia czytelniczki najczęściej poświęcają się lekturze ulubionych czasopism? Czy wiąże się z tym określony rytuał? Która grupa częściej sięga po kolorowe magazyny: kobiety aktywne zawodowo czy gospodynie domowe? Czy wiek ma znaczenie jeśli chodzi o poziom zainteresowania prasą kobiecą? Jak na sprzedaż tego typu gazet wpływa dołączanie do nich gadżetów reklamowych i kuponów rabatowych? Wreszcie, jaki dział czasopisma najdłużej zatrzymuje uwagę czytelniczek?

Stworzyłeś kilka trafnych pytań badawczych. Za Tobą kawał dobrej roboty. Teraz czas na opracowanie hipotez, które będą próbą odpowiedzi na owe pytania.

Hipoteza badawcza to nic innego, jak założenie, które podlega późniejszej weryfikacji (jest potwierdzane lub obalane) w toku badania. Powinna przyjmować postać zdania twierdzącego i wskazywać na istnienie zależności między dwiema zmiennymi.

Rozpatrzmy przytoczone wyżej pytania badawcze i spróbujmy stworzyć szereg odpowiadających im hipotez.

1) Czytelniczki częściej przeglądają ulubione czasopisma popołudniu niż rano.
2) Po kolorowe magazyny częściej sięgają kobiety, które przestrzegają określonego rytuału picia kawy niż  te, które nie deklarują takich nawyków.
3) Kobiety aktywne zawodowo kupują kolorowe magazyny rzadziej niż gospodynie domowe.
4) Kobiety w wieku 35-45 lat deklarują zainteresowanie prasą kobiecą o wiele częściej niż kobiety w wieku 25-34 lat.
5) Młodsze kobiety częściej decydują się na zakup gazety, jeśli dołączone są do niej gadżety reklamowe lub kupony rabatowe.
6) Kobiety starsze o wiele częściej niż młodsze wskazują, że najwięcej uwagi poświęcają działom z przepisami kulinarnymi.

Tak mniej więcej powinny wyglądać Twoje hipotezy badawcze na wstępnym etapie badania ankietowego. Dobierając odpowiedni zestaw zmiennych oraz pytań ankietowych będziesz w stanie określić, czy Twoje założenia były słuszne. Pamiętaj, że nie powinieneś starać się ich potwierdzić za wszelką cenę. Nie chodzi o to, abyś okazał się nieomylny. Obalenie hipotezy daje Ci często równie cenne informacje, co jej potwierdzenie.

Miej na uwadze jeden istotny element. Hipoteza badawcza zawsze powinna zwracać uwagę na określoną zależność między dwiema zmiennymi. Czym są owe zmienne? Dowiesz się w kolejnym poście.